راهبرد کلان صنعتی و معدنی عمان؛ نقشه راه تنوعبخشی اقتصاد تا ۲۰۳۰
سلطنت عمان در سالهای اخیر با نگاهی راهبردی، مسیر توسعه اقتصادی خود را بر پایه تنوعبخشی و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی بازتعریف کرده است. این راهبرد کلان بر سه محور اصلی استوار است: توسعه صنعتی، تکمیل زنجیره ارزش معدنی و تقویت صنایع پاییندستی فلزی. هدف نهایی، ایجاد اقتصادی پایدار، صادراتمحور و همسو با الزامات زیستمحیطی جهانی است.
در چارچوب این سیاست، عمان با ایجاد و توسعه قطبهای صنعتی در مناطق ویژه اقتصادی، گامهای عملی مهمی برداشته است. مناطق دقم، صحار و صلاله بهعنوان ستونهای اصلی این راهبرد، بستر شکلگیری صنایع سنگین، فلزی، معدنی و لجستیکی کشور را فراهم کردهاند. تمرکز صنایع فلزی عمان بهویژه در حوزه فولاد و آهن، بر فناوریهای نوین و کمکربن قرار دارد؛ از جمله توسعه فولاد سبز، احیای مستقیم با هیدروژن و تولید HBI و DRI. منطقه ویژه دقم بهعنوان قلب توسعه فولاد عمان، میزبان پروژههای بزرگ صنعتی است و همکاری با شرکتهای بینالمللی، نقش مهمی در انتقال فناوری و افزایش ظرفیت تولید ایفا میکند. هدفگذاری اصلی در این بخش، تولید فولاد کمکربن و صادرات آن به بازارهای اروپا و آسیا تا سال ۲۰۳۰ است.
در بخش فلزات پایه، عمان برنامهای جدی برای احیای ظرفیتهای معدنی خود دنبال میکند. بازفعالسازی معادن مس در مناطق یانقل و مزون، آغاز تولید کنسانتره مس از سال ۲۰۲۶ و توسعه واحدهای فرآوری کروم، بخشی از این رویکرد است. تمرکز بر صادرات آلیاژهای با ارزش افزوده بالاتر، در کنار حمایت از پروژههای بازیافت پسماندهای مس و استفاده مجدد از سربارههای صنعتی، نشاندهنده نگاه عمان به اقتصاد چرخشی و بهرهوری منابع است.
در حوزه صنایع غیرفلزی و سنگهای صنعتی نیز اهداف مشخصی تعریف شده است. افزایش بهرهبرداری از معادن سنگ آهک، دولومیت و گچ، احداث واحدهای فرآوری برای تولید سیمان، شیشه و سایر مصالح ساختمانی و ایجاد صنایع پاییندستی در مناطق ویژه صحار و دقم، در دستور کار قرار دارد. عمان قصد دارد با توسعه این زنجیرهها، صادرات مصالح ساختمانی خود را تا سال ۲۰۳۰ بهطور معناداری افزایش دهد.
از منظر اجرایی، مجموعهای از پروژههای کلیدی بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۸ تعریف شدهاند که شامل راهاندازی تولید کنسانتره مس در مزون، توسعه پروژه فولاد سبز در دقم، گسترش واحدهای فرآوری کروم در صحار و آغاز تولید HBI در دقم است. برنامهریزی شده است که تا سال ۲۰۳۰، بهرهبرداری پایدار از کارخانجات فولاد و صادرات فولاد کمکربن بهصورت عملیاتی محقق شود.
عمان از نظر سرمایهگذاری صنعتی و معدنی، مزیتهای قابل توجهی دارد. موقعیت ژئواستراتژیک این کشور در مسیر ارتباطی هند، آفریقا و اروپا، دسترسی مناسب به انرژی و گاز طبیعی، سیاستهای حمایتی دولت، امکان مالکیت کامل خارجی، معافیتهای مالیاتی و دسترسی آسان به زمین صنعتی، این کشور را به مقصدی جذاب برای سرمایهگذاران بینالمللی تبدیل کرده است.
با این حال، توسعه صنایع فلزی و معدنی در عمان بدون چالش نیست. نوسانات قیمت جهانی فلزات، نیاز به سرمایهگذاری سنگین در فناوریهای سبز، مدیریت منابع آب و برق برای واحدهای فرآوری و محدودیت نیروی انسانی متخصص، از جمله ریسکهایی هستند که باید بهصورت هوشمندانه مدیریت شوند.
در پایان، شناخت سه قطب اصلی صنعتی و بندری عمان برای درک بهتر این راهبرد ضروری است. منطقه ویژه اقتصادی دقم یکی از بزرگترین پروژههای توسعهای کشور بهشمار میرود که شامل بندر آبعمیق، پالایشگاه، مجتمعهای پتروشیمی، شهر صنعتی و زیرساختهای لجستیکی است. موقعیت این منطقه در ساحل دریای عرب و خارج از تنگه هرمز، آن را به گزینهای ایدهآل برای صنایع سنگین، انرژی و ترانزیت بینالمللی تبدیل کرده است.
صحار بهعنوان یکی دیگر از قطبهای مهم صنعتی، میزبان صنایع فولاد، آلومینیوم، پتروشیمی و متالورژی است و بندر آن یکی از بزرگترین بنادر منطقه در حوزه حملونقل کانتینری و فلهای محسوب میشود. نزدیکی جغرافیایی به امارات، مزیت رقابتی قابل توجهی برای این منطقه ایجاد کرده است. در جنوب کشور نیز صلاله قرار دارد که بهعنوان یکی از مهمترین بنادر ترانشیپمنت اقیانوس هند شناخته میشود. این منطقه علاوه بر نقش لجستیکی جهانی، با میزبانی صنایع پتروشیمی، کود شیمیایی و صنایع سبک، جایگاه ویژهای در اقتصاد عمان دارد.
در مجموع، راهبرد صنعتی و معدنی عمان نشاندهنده حرکت هدفمند این کشور بهسوی اقتصادی متنوع، کمکربن و مبتنی بر زنجیرههای ارزش افزوده است؛ مسیری که میتواند جایگاه عمان را در نقشه صنعتی منطقه و جهان بهطور چشمگیری ارتقا دهد.